Μανούσου Φάσση: «Ομνύει κάθε μέρα» (Κυπριακό)

Στο βιβλίο Ο ποιητής Μανούσος Φάσσης (Πενταδάκτυλος, Αθήνα 1989) ο μελετητής Σάββας Παύλου μεταφέρει κάποια από τα λιγότερα γνωστά στιχουργήματα του Μανούσου Φάσση, δίνοντας ιδιαίτερο βάρος στα Κυπριακά του ποιήματα. Ανάμεσα σε αυτά, βρίσκουμε και το ποίημα «Ομνύει»:

Ομνύει κάθε μέρα

να μπει στο παιγνίδι

να συμπεριλάβει και το εθνικό

με μισή καρδιά με ρα-

γισμένη αρχή δι-

άθεση μισή, λοιπόν χωρίς «νικώ».

(Βλ. Σάββας Παύλου, 1989: σ. 9)

Είναι ολοφάνερη η επίδραση του ομώνυμου ποιήματος του Κωνσταντίνου Καβάφη «Ομνύει» (1915), το οποίο ανήκει στα «Αναγνωρισμένα» (βλ. Αργυρίου 2001: 38 και 109). Για όποιον δεν θυμάται όλον τον Καβάφη απ´έξω, να το και το ποίημα του Καβάφη:

Ομνύει κάθε τόσο       ν’ αρχίσει πιο καλή ζωή.

Aλλ’ όταν έλθ’ η νύχτα            με τες δικές της συμβουλές,

με τους συμβιβασμούς της,      και με τες υποσχέσεις της·

αλλ’ όταν έλθ’ η νύχτα              με την δική της δύναμι

του σώματος που θέλει και ζητεί, στην ίδια

μοιραία χαρά, χαμένος, ξαναπηαίνει.

(Κ. Καβάφης: Ποιήματα 1897-1933, Ίκαρος 1984)

Για τους ακουστικούς τύπους παραθέτουμε στο τέλος του κειμένου αυτού και τη σχετική μελοποίηση του Γιάννη Σπανού σε ερμηνεία Μανώλη Μητσιά, αν και πιστεύουμε πως στη μουσική αυτή μεταφορά χάνεται ένα από τα κύρια χαρακτηριστικά του ποιήματος, που είναι το κενό διάστημα ανάμεσα στα ημίστιχα του ποιήματος. Στην τεχνική αυτή θυμίζει το ποίημα «Εν τω μηνί Αθύρ» (1917). Θα συμφωνήσουμε με τη γνώμη του Γιώργου Σαββίδη σε σχετική μελέτη του για την ανάγνωση ποιημάτων του Καβάφη σε δίσκους:

«Βέβαια, υπάρχουν ποιήματα που ο ρυθμός τους είναι περισσότερο οπτικός παρά ακουστικός, και συνεπώς δεν χρειάζονται – κάποτε δεν επιδέχονται - εκφώνηση» (Σαββίδης 1985: 60).

Το οπτικό «ράγισμα» στους στίχους του Καβάφη μεταφέρει και ο Μανούσος Φάσσης με την έντονη χρήση διασκελισμών. Οι διασκελισμοί αυτοί υπογραμμίζονται οπτικά και νοηματικά στη λέξη «ρά-γισμα» (στίχοι 4-5). Προφανώς το οπτικό αυτό «σχίσμα» έρχεται να τονίσει το πολιτικό «σχίσμα», παραπέμποντας με τη «μισή καρδιά» (στίχος 4) και τη «διάθεση μισή» (στίχοι 5-6) στο «εθνικό» «παιγνίδι» (στίχοι 2 και 3), το Κυπριακό.

Σε άλλο σημείο, ένα μικρό κενό διάστημα έρχεται να παίξει ένα άλλο «παιγνίδι»:
- εφόσον ενώσουμε το: «αρχή» και «δι-» - η λέξη ριμάρει με σατιρική διάθεση.

Γιατί, όπως λέει και σε άλλο ποίημα ο Μανούσος Φάσσης:

«Δε συνεχίζεται η ζωή με μισό αρχίδι».

(Μανούσος Φάσσης, Η δυναστεία των ημερών,

Επίκληση Α᾽.  Βλ. Αναγνωστάκης 1987: 41)

Μεγάλες αλήθειες, από έναν μεγάλο ποιητή.

Βιβλιογραφία:

·      Αργυρίου, Αλέξανδρος: Ιστορία της Ελληνικής Λογοτεχνίας και η πρόληψή της στα χρόνια του μεσοπολέμου (1918-1940), Εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα, 2001.

·      Καβάφης, Κωνσταντίνος: Ποιήματα 1897-1933, Εκδόσεις Ίκαρος, Αθήνα, 1984.

·      Σάββας Παύλου: Ο ποιητής Μανούσος Φάσσης. λίβελλος εναντίον Μανόλη Αναγνωστάκη, Εκδόσεις Πενταδάκτυλος, Αθήνα, 1989.

·      Σαββίδης, Γιώργος: «Για μια πρώτη ανάγνωση του Καβάφη σε δίσκους (1964)», στο: Μικρά Καβαφικά Α´, Αθήνα, 1996.

«Ομνύει». Από το έργο "Πλησιάζοντας τον Καβάφη" σε μουσική Γιάννη Σπανού και ερμηνεία Μανώλη Μητσιά:  https://www.youtube.com/watch?v=Zf-xgOu8n3Q

Γ. Σουρής

"Η ζωγραφιά μου" 

Mπόι δυο πήχες,
κόψη κακή,
γένια με τρίχες
εδώ κι εκεί.

Kούτελο θείο,
λίγο πλατύ,
τρανό σημείο
του ποιητή.

Δυο μάτια μαύρα
χωρίς κακία
γεμάτα λαύρα
μα και βλακεία.

Mακρύ ρουθούνι
πολύ σχιστό,
κι ένα πηγούνι
σαν το Xριστό.

Πηγάδι στόμα,
μαλλιά χυτά
γεμίζεις στρώμα
μόνο μ' αυτά.

Mούρη αγρία
και ζαρωμένη,
χλωμή και κρύα
σαν πεθαμένη.

Kανένα χρώμα
δεν της ταιριάζει
και τώρ' ακόμα
βαφές αλλάζει.

Δόντια φαφούτη
όλο σχισμάδες,
ύφος τσιφούτη
για μαστραπάδες.

Beards with birds

"ὅταν χαμογελᾶνε, ἕνα μικρὸ χελιδόνι φεύγει μὲς ἀπ᾿ τ᾿ ἄγρια γένειά τους"

(Ρίτσος, Ρωμιοσύνη, 1966)

Edward Lear, Book of Nonsense, 1846

"Beard Bird" - Marc Johns

Τα λογοτεχνικά γένη

«Τα παιδία (περι)παίζει» MAIL-ART Call for participation

Τηλεγραφήματα

Παρουσιάζουμε εδώ πρώτη φορά μια σειρά από Τηλεγραφήματα της συλλογής Κ. Πασχαλίδη, με την ευγενική συγκατάθεση του γιού του, Μ. Πασχαλίδη, τον οποίο ευχαριστούμε θερμά για την υποστήριξη και την υπομονή του κατά την έρευνά μας. Ο Κ. Πασχαλίδης ήταν υπάλληλος του Οργανισμού Τηλεπικοινωνιών Ελλάδος Α. Ε. (Ο.Τ.Ε.), υπεύθυνος Τηλεγραφημάτων και Τηλεπικοινωνιών κατά το διάστημα 1973-1987 και συλλέκτης Τηλεγραφημάτων από τον Μάϊο του 1974. Μέρος της συλλογής του αποτελούν και ένα επιτραπέζιο χειριστήριο τηλεγραφίας, ένα μιλιαμπερόμετρο, ένας επιτραπέζιος επιλογέας κι ένας ηλεκτρομαγνήτης.

Στην πλούσια συλλογή του, που περιλαμβάνει και αντίγραφα (οι λεγόμενες «ντουμπλέττες»), βρίσκουμε και μια σειρά από Τηλεγραφήματα που τράβηξαν την προσοχή μας για δύο λόγους:

--Πρώτον, διότι έχουν σταλεί από τη Σουηδία και μάλιστα όχι από οποιαδήποτε περιοχή της χώρας, αλλά από την Ούμεο, και μάλιστα εκεί όπου κατοικούσε ο Μανούσος Φάσσης (Marmorvägen 143, βλ. Παιδική Μούσα, εκδ. «Αμοργός», σ. 2). Κάποιες φορές  μάλιστα, τα Τηλεγραφήματα φέρουν την υπογραφή  «Μανούσσος» (με δύο «σ»). Και

--Δεύτερον, γιατί η διεύθυνση του παραλήπτη όπως αναγράφεται στα Τηλεγραφήματα βρίσκεται στη Θεσσαλονίκη, γωνία Ιουστινιανού και Μητροπολίτη Γεννάδιου, στο σημείο που πρόσφατα εγκαινιάστηκε η «Πλατεία Αναγνωστάκη» προς τιμήν του ποιητή, καθώς εκεί ήταν το σπίτι στο οποίο φέρεται να γεννήθηκε, ή έστω, να έζησε αρχικά η οικογένεια Αναγνωστάκη (όσο γνωρίζουμε ο Αναγνωστάκης μετακόμισε αργότερα, ίσως όμως ο Φάσσης να μην είχε υπόψιν του την νέα διεύθυνση).

Μπορούμε λοιπόν να πούμε με αρκετή σιγουριά, πως έχουν αποσταλεί από τον Μανούσο Φάσση προς τον Μανόλη Αναγνωστάκη, με ημερομηνίες μεταξύ 1974 και 1983. Τις περισσότερες φορές στέλνονται από τη Σουηδία/Ούμεο προς Ελλάδα/Θεσσαλονίκη, κάποτε από Θεσσαλονίκη προς Θεσσαλονίκη.

Κοιτάζοντας το περιεχόμενο των Τηλεγραφημάτων, παρατηρούμε επίσης, πως δεν πρόκειται για συνηθισμένα χρηστικά Τηλεγραφήματα, αλλά, θα μπορούσαμε να πούμε, περισσότερο «φιλοσοφημένα». Είναι αριθμημένα, όπως προβλέπεται από τους κανονισμούς και διανθισμένα με υπογραφές και σφραγίδες. Όπως καθορίζεται από το είδος του Τηλεγραφήματος, τα μηνύματα είναι πολύ σύντομα και τις περισσότερες φορές δεν ξεπερνούν τις δυο-τρεις λέξεις ή τη μια πρόταση. Ήταν πολυέξοδο να στέλνεις τηλεγράφημα, αφού κάθε επιπλέον λέξη κοστολογείται παραπάνω.

Στο υπ᾽ αριθμόν 35 παραδείγματος χάριν γράφει: «Θυμάμαι τα παλιά επονίτικα πάρτι. Μελαγχολία». Ενώ στο 58: «Τα ξύνεις ή δεν τα ξύνεις;», με εμφανές το χαρακτηριστικό χιούμορ του Μανούσου Φάσση.

Ένα άλλο τηλεγράφημα φαίνεται να έχει σταλεί με αφορμή κάποια γενέθλια, είναι το υπ᾽ αριθμόν 47: «(Γηράσκω αεί αναθεωρών). Χρόνια πολλά». Ένα από τα καλύτερα είναι το υπ᾽ αριθμόν 44: «- - Επείγον – Τί θα γίνει; Θα βρεθούμε; / Ο Κάλβος και ο Σολωμός έζησαν είκοσι χρόνια στην / ίδια πόλη χωρίς ποτέ να συναντηθούν - - / - - Μανούσσος -» (αυτό έχει σταλεί από τη Θεσσαλονίκη).

Όποιος γνωρίζει το έργο του Μανόλη Αναγνωστάκη, θα αναγνωρίσει αμέσως κάποιες από τις 124 σύντομες φράσεις από το Υ.Γ. (1983). Μήπως τα «Υστερόγραφα» του Αναγνωστάκη είναι τα «Τηλεγραφήματα» του Μανούσου Φάσση; Και δίκαια θα αναρωτηθεί κανείς: τελικά, πόσος Μανούσος Φάσσης βρίσκεται στο έργο του Μανόλη Αναγνωστάκη;

Εν κατακλείδι ας παρατηρήσουμε τη διαχρονικότητα των ρήσεων αυτών, όπως αναγράφονται στα Τηλεγραφήματα, που φαίνεται να ταιριάζουν και στη σημερινή μας πολιτικά, οικονομικά και κοινωνικά ταραγμένη εποχή:

Στο υπ᾽ αριθμόν 24 παραδείγματος χάριν γράφει: «Η διαδοχή των ημερών»· στο 36: «Δε φοβάμαι το θάνατο. / Τουλάχιστον τον θάνατο των άλλων», και τέλος στο 2: «Όλα προς τι;»